CİSST’ten Cansu Şekerci ve Mine Akarsu’nun hazırladığı Diyarbakır Ceza İnfaz Kurumu Raporu değerlendirmesini sizlerle paylaşıyoruz;

Meclis İnsan Haklarını İnceleme Komisyonunun Hükümlü ve Tutuklu Haklarını İnceleme Alt Komisyonu, Bakırköy Kadın Kapalı Ceza İnfaz Kurumuna yaptığı 6 Eylül 2019 tarihli izleme ziyareti sonrasında raporunu (Bu yazıda kısaca rapor olarak anılacaktır) hazırladı ve rapor, komisyonun 31 Ekim 2019 tarihli toplantısında[1] tartışıldı. Peki, rapor bize ne söylüyor?

8 sayfalık raporun 3 sayfasında amaç, usul ve ilgili mevzuat ile ilgili bilgiler veriliyor. Raporun bu kısmında, kişilerin hapsedilmesi süresince uygulanması gereken uluslararası sözleşmeler ve ulusal kanunlar tek tek sayılırken; değerlendirme kısmında özellikle uluslararası mevzuat bakımından hangi uygulamaların ihlal yarattığına ilişkin herhangi bir tespit yapılmadığını görüyoruz. Dolayısıyla yapılan incelemelerde ve değerlendirmelerde ismi zikredilen bu insan hakları metinlerine ne denli riayet edildiğine ilişkin bir şüphe ile başlıyoruz.

  • Kurum kapasitesinin 950 olduğu ancak şu anda 1354 kişinin kurumda kaldığı tespit ediliyor. (Komisyonun toplantı tutanaklarına baktığımızda 0-6 yaş arasında olup kurumda kalan 100 çocuğun bu sayıya dahil olmadığını görüyoruz.) Avrupa Cezaevi Kuralları[2] olarak anılan ve raporda da ilgili mevzuat olarak sayılan metnin 18 maddesi mahpusların barınma koşullarını düzenlemekle kalmayıp “Ulusal mevzuat, bu asgari gerekliliklerin cezaevlerinin kalabalık olması gerekçe gösterilerek ihlal edilmemesinin temini için mekanizmalar sağlamalıdır.” diyerek adeta kapasite fazlalığını gerekçe göstererek insani koşulların sağlanmasını engelleyemezsin demektedir! Raporda, bu sorunun yeni yatırımlarla çözüleceği düşünülmektedir şeklinde naif bir düşünce beyanı yapılmaktan öteye geçilmemiştir.

 

  • Mahpuslarla yapılan görüşmeler sonucunda tespit edilen sorunlar ise raporda önerilen çözüm önerileri ve Avrupa Cezaevi Kuralları olarak mevzuattaki karşılığı ile birlikte aşağıda listelenmiştir.

 

Sorun/Şikayet Raporda Önerilen Çözüm Avrupa Cezaevi Kurallarındaki Yeri[3]
Kuruma girişte çıplak arama yapılması Çözüm ÖNERİLMEMİŞTİR. 54. madde mahpusun arama sırasında küçük düşürülmemesi gerektiğini belirtmekte ve mahrem yerlerin aramasının ancak doktor tarafından yapılabileceği söylenmektedir. [4]
Hastane sevklerinde gecikmelerin yaşanması, kelepçeli muayene dayatması ve kronik hastalıkların düzenli tedavi edilmemesi Sevklerde gecikme yaşanmaması ve kronik rahatsızlıklara yönelik tedavinin gecikmemesi tavsiye edilmiştir. (Tavsiyenin hangi kuruma ve ne şekilde yapılacağı somut olarak ifade edilmemiştir.) 39. madde ve devamında tüm mahpusların ayrımcılığa maruz kalmadan ülkedeki tüm sağlık hizmetlerine erişimlerinin sağlanması gerektiğini detaylı şekilde belirtmektedir.

Türk Tabipleri Birliği mahpusların kelepçeli olarak muayene edilmemesi gerektiğini defaten belirtmektedir.[5]

Yasaklı olmamasına rağmen dışarıdan gelen kitaplar mahpuslara verilmemesi Tedarik edilmek istenen ve mevzuata aykırılık teşkil etmeyen yayınlar hakkında sorun giderici çözüm yolu benimsenmesi önerilmektedir. (Oldukça muğlak bu tavsiyenin soruna nasıl bir çözüm getirdiği anlaşılamamaktadır)

Rapor, komisyon toplantısında tartışılırken rapora muhalefet şerhi ekleyeceğini söyleyen vekiller tarafından bu durum eleştirilmekte ve aynı sorunun Kandıra Hapishanesi başta olmak üzere başka hapishanelerde de söz konusu olduğu belirtilmektedir.

24.4 madde mahpusların hakkında yasaklama kararı olmayan tüm süreli ve süresiz yayınlara erişiminin sağlanması gerektiğini belirtmektedir.
Yabancı mahpuslara verilen yemek miktarının Türk mahpuslara verilenden az olması Çözüm ÖNERİLMEMİŞTİR. Rapor, komisyon toplantısında tartışılırken bazı vekiller tarafından bu durum eleştirilmiş, ayrımcılık yasağına aykırı davranıştan suç duyurusunda bulunulması gerektiği belirtilmiştir. 13.madde ırk, renk, cinsiyet, dil, din, siyasal veya diğer bir düşünce, ulusal veya sosyal köken, ulusal bir azınlığa mensubiyet, doğum, mülkiyet veya herhangi bir diğer statü nedeniyle ayrım yapılmaksızın kuralların tüm mahpuslara uygulanması gerektiğini belirtmektedir.
Kurum kantinde bulunan ürünlerin temininde ve özellikle da kişisel bakım malzemelerinin temininde sorunlar yaşanması Çözüm ÖNERİLMEMİŞTİR.  Rapor, komisyon toplantısında tartışılırken özellikle kadın mahpusların pede erişimi konusu tartışılmış, CTE tarafından mahpusun maddi durumuna bakılarak ped verilmesi yönünde bir düzenleme olduğu ileri sürülmüş ancak talep halinde tüm kadınlar ped sağlandığı iddia edilmiştir.[6] 19. madde mahpuslara temizlik alet ve malzemelerinin sağlanması gerektiğini belirtmektedir.
Bazı koğuşlarda her odada bir televizyon bulunması, bazı koğuşlarda ise ortak alanda bir televizyon bulunması ve bu durumun ayrımcılık yaratması Çözüm ÖNERİLMEMİŞTİR. 24. madde mahpusların radyo ve televizyon yayınlarından yararlanması gerektiğini belirtmektedir.
Hükümlü ve tutuklular tarafından verilen bazı dilekçelerin işleme alınmaması bazılarına cevap verilmemesi, Kurum idaresi ile iletişimde sıkıntılar yaşanması Çözüm ÖNERİLMEMİŞTİR. 70. madde Mahpusların, bireysel veya grup halinde cezaevi müdürüne veya diğer herhangi bir yetkili makama sözlü ya da yazılı olarak istek veya şikâyette bulunma fırsatına yeterince sahip olmaları gerektiğini belirtmektedir.
Görüş günlerinin hafta içi olması nedeniyle okula giden çocukların devamsızlık yapmak durumunda kalması Hafta içi yaptırılan görüşlerin, okula devam eden çocukların devamsızlık yapmak zorunda kalmayacakları şekilde hafta sonu günlere kaydırılması yerinde olacaktır şeklinde öneri yapılmıştır. 36. maddede Küçük çocukların mahpusla birlikte kalabileceğini ancak cezaevinde bu çocuklara mahpus gibi muamele edilmemesi gerektiğini belirtmektedir.
Mahpusların ailelerine uzak illerdeki hapishanelerde kalmaları (Her ne kadar raporda tespit olarak yazılmadıysa da komisyon toplantısında dile getirilmiştir) Çözüm ÖNERİLMEMİŞTİR. 17. maddede Mahpusların, mümkün olabildiğince evlerine veya sosyal rehabilitasyon ortamlarına yakın cezaevlerine yerleştirilmeleri gerektiği belirtilmiştir. Ayrıca AİHM’nin yakın tarihli[7] Türkiye aleyhine verdiği Avşar ve Tekin Kararında mahpusların ailelerinden ve sosyal çevrelerinden uzakta tutulmalarının AHİS 8. Maddeyi de ihlal ettiğini tespit etmiştir.

 

Rapor bu tespitler ışığında oylanmış bazı vekiller şerh yazacağını belirtmiş ve oturum kapatılmıştır[8].

Rapor ve komisyon görüşmeleri bize bir daha göstermektedir ki; hapishaneler alanında çalışan sivil toplum örgütlerinin de hapishanede izleme ziyaretleri yapması mümkün olmalı, ziyaretler sonucunda uygulamada karşılık bulabilecek net ve somut adımlar atılmalıdır.

[1] Komisyon tutanaklarına https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/komisyon_tutanaklari.goruntule?pTutanakId=2410 adresinden ulaşılabilir.

[2] Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesinin 11 Ocak 2006 tarihli ve (2006)/2 nolu “Hükümlülerin İyileştirilmeleri İçin Standart Asgari Kuralların Avrupa Metni”

Original metin için bkz: https://search.coe.int/cm/Pages/result_details.aspx?ObjectId=09000016806f3d4f

[3] En kapsayıcı kurallar bütünü olarak Avrupa Cezaevi Kuralları referans alınmıştır. Bu metindeki kuralların tamamı Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi başta olmak üzere uluslararası insan hakları metinlerine uygun olarak hazırlanmış ve Avrupa Konseyi tarafından kabul edilmiştir.

[4] Daha evvel çıplak aramanın kaldırılmasına dair kanun teklifleri verilmişse de kabul edilmemiştir. https://www.hdp.org.tr/tr/guncel/meclis-calismalari/ciplak-aramanin-yasaklanmasina-dair-kanun-teklifimiz/11726

[5] “Mahkumların hasta yataklarına zincirlenmesi, kelepçelenmesi veya birtakım tıbbi girişimlerin bunların eşliğinde gerçekleştirilmesi mutlaka engellenmelidir.” Kaynak: https://www.ttb.org.tr/haber_goster.php?Guid=67bcb7ee-9232-11e7-b66d-1540034f819c&1534-D83A_1933715A=01eae318bb20625c577617a60fc490f1bf1b14cd

[6] Bu konuda derneğimizin yürüttüğü kampanya sonrasında olumlu gelişmeler sağlandığı biliniyorsa da mevzuatta halen açık bir düzenleme bulunmamaktadır. http://www.cumhuriyet.com.tr/haber/turkiye/1463141/Hapiste_Kadin_Agi_indan__Adalet_Bakanligi_na_Cagri___Ucretsiz_ped_ayrim_yapilmadan_verilmeli_.html

[7]  17 Eylül 2019 tarihli   AVŞAR VE TEKİN / TÜRKİYE KARARI (Başvuru No. 19302/09 ve 49089/12)  http://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-198562

[8]